Sözlü Kültür Ürünleri

İnsanlar arasındaki ilişkilere değişik açılardan bakan dil ile kültür olaylarının kesiştikleri en verimli kavşak, sözlü kültür ürünlerinin ortaya çıktığı alanlardır. Bu genellikle "halk edebiyatı" adını alır ve içinde çeşitli anlatı türlerini barındırır.

Folklorumuzun bir dalı olan halk edebiyatı içindeki ürünlerin genellikle yaratıcısı, sahibi belli değildir. Bu ürün vaktiyle herhangi biri tarafından söylenmiş veya ilk kez uygulanmışsa da, zamanla bu kişinin adı-sanı unutulmuştur. Halk bu ürünü dilden dile, kulaktan kulağa yüzlerce yıl aktarmış, aslına sadık kalarak atasındananasından dinlediği gibi kendi çocuklarına da bu mirası devretmiştir. Ata sözleri, fıkralar, hikâyeler, masallar, bilmeceler, efsaneler düz yazı örnekleri olarak halk edebiyatında yer alırken; mâniler, türküler, destanlar manzum örnekler olarak kendilerini koruyagelmişlerdir.

Halk edebiyatının başka bir kolu da ilk söyleyeni belli olan edebî ürünlerdir. Genellikle "âşık" adı verilen kişiler tarafından dile getirildikleri için, bunlarla ilgili dala "âşık edebiyatı" veya "halk şiiri" de denmektedir. Bu daldaki eserleri diğer türlerden ayırmak için diğerlerine de "anonim halk şiiri" adı verilmektedir.

Her iki dalda da ilk kez ortaya konup, dile getirilen edebî ürün, dilden dile geçerken birtakım yeni eklemelerle, farklı motiflerle zenginleştirilir. Bazen de içindeki kelime, yer ve kişi adları çıkarılır veya değiştirilir. Zamanla ve yöreye bağlı olarak bu tür değişiklikler, o edebî ürünün değişik coğrafyalarda farklı anlatıları biçiminde karşımıza çıkar. Varyant adıyla bilinen dil ve kültür zenginliği, o edebî ürüne kattığı renkleri de ortaya koymaktadır. Dolayısıyla bir edebî ürünü, değişik bölgelerde farklı metinler olarak buluruz.

Maniler

MANİLER

Mâniler dört dizeden oluşan, genellikle yedi heceli ölçüsünde, uyaklı manzum bir türdür. Türkiye’nin dört bir köşesinde, kızı, kadını, çocuğu, genci, yaşlısı özel eğlence günlerinde, düğünlerde, bayramlarda veya yeri geldiğinde hemen bir mâni söyleyiverir. Daha önceden öğrendiği, bir kültürel miras olarak koruduğu bu mâni, hemen herkes tarafından kolayca anlaşılır. Dili sade ve akıcıdır; içinde halkın anlamayacağı yabancı kökenli kelimeler yoktur.

Çok yaygın olarak bilinen mânilerde genellikle ilk iki dize, üçüncü ve dördüncü dizede vurgulanmak istenen düşünceye hazırlık yapma niyetiyle oluşturulur. Bu bakımdan aynı mâninin farklı sonları, varyantların değişik bölgelerde nasıl oluştuğunu da gösterir. Söz gelimi, çok bilinen bir mânimiz şöyledir:

1 Kadifeden kesesi
2 Kahveden gelir sesi
3 Nere mekân bağlamış
4 Ciğerimin köşesi

Bu mâninin ilk iki ve dördüncü dizeleri aynı kaldığı halde son iki dizesinin şu biçimlerde yer aldığını, yani yeni varyantlarla değişik bölgelerde karşımıza çıktığını görüyoruz:
 

3 Gündüz gelme gece gel,    3 Oturmuş koyun sağar,
3 Ne dedim de darıldın,        3 Oturmuş saçın tarar,

3 Nerelerden geliyor,           3 Oturmuş halı dokur,
3 Oturmuş gergef işler,        3 Sarhoş olmuş geliyor,

3 Oturmuş kitap okur,          3 Asker olmuş dönüyor,
3 Oturmuş mâni söyler,        3 Çavuş olmuş geliyor,

3 Oturmuş kumar oynar,
3 Oturmuş rakı içer,
3 Oturmuş mektup yazar

Bazı örneklerde de dördüncü dizenin değiştiği görülür. Söz gelimi;

1 Ayna attım çayıra,
2 Şavkı düştü bayıra,
3 Erenler el kaldırsın
4 İşim döndü hayıra,

mânisindeki son dizeler farklı varyantlar ile karşımıza çıkmaktadır:

3 Enişten amin desin,     3 Gökte Rabbim çattığın,
4 İşim döndü hayıra.      4 Yerde kimler ayıra?

3 Dua edin komşular     3 Oğlan beni almazsa
4 İşim dönsün hayıra.   4 Verem olup sarara. 
 

Türküler

TÜRKÜLER

Türküler, anonim halk şiirinin en eski türlerinden biridir. Kelime olarak 16. yüzyılda Anadolu’da bulduğumuz türkü, anlam bakımından "Türk’e ait, Türk’e özgü, Türk’e mensup" anlamındadır. Bu terim sadece bir şiir biçimine değil, aynı zamanda özel ezgileriyle okunan edebî metinlere de ad olmuştur. Denilebilir ki, anonim özellik taşısın veya taşımasın, türkülerde belirleyici bir rol oynayarak hangi bölgeye ait olduğunu ortaya çıkran öge, o türkünün ezgisidir, tavrıdır, havasıdır, ritmidir.

Türkülerin ortaya çıkışları iki yolla olmuştur ve günümüzde de olmaktadır. Ya çok kısa bir zaman içinde anonimlik özelliğini kazanmıştır ya da bir halk şairinin, bir aşığın söylediği parça sonradan türkü olarak tanınmıştır ve türküyü yakanın adını da şiirin sonunda vermektedir. Her iki durumda da, türkü özel bir ezgi eşliğinde okunmaktadır. Türkü yakma terimiyle bilinen, bu ortaya koyma olayı, çok farklı sebeplere bağlanmaktadır. Türküler öteden beri önemli olaylar üzerine yakılır. Genç bir adamın vurulması, taze gelinin ölmesi, bir genç kızın kaçırılması, askere gidenlerin durumu, gurbet ellere gidiş, uzun süren hastalıklar, hasret kalma, buluşma özlemi, ürün toplama, yayla yollarında göç, memleketteki güzellikler, evlenme sürecinde kına yakma, düğün, kız evinden erkek evine gidiş, mevsimlerin özellikleri, kent güzellemeleri vb. ana konular olarak türkülerde işlenmişlerdir. Türkü sözlerinin arasında anlamı pekiştiren, vurgulayan ve her parçanın hemen arkasından tekrar edilen "nakarat" bölümü, hiç değiştirilmeden söylenir. Söz gelimi:

İki turnam gelmiş, yolda yorulmuş,
Şahin vurmuş, kanatları kırılmış,
O da benim gibi yârdan ayrılmış,

(nakarat)
Turnalar turnalar, telli turnalar,
Benden yâre selâm eylen turnalar.

Turnam nerden gelin arştan Maraş’tan,
Kanadın ıslanmış yağmurdan yaştan,
Turnam korkmaz mısın alıcı kuştan?

(nakarat)
Turnamın kanadı bir karış telden,
Çekerim ayrılık ne gelir elden,
Garip bülbül gibi ayrıldım gülden.

(nakarat)
veya yine çok bilinen ve yaygınlık kazanan şu türkü:
Gül olup koklamadım
Felek ayırdı gene

(nakarat)
Şirin nar dane dane
Gel güzel döne döne
Beyaz giyme üşürsün,
Güzellikte meşhursun

(nakarat)
Neynim güzel olduğun
Yad ellen konuşursun

(nakarat)
Evler göç göçe oldu
İki derdim üç oldu.

(nakarat)
Giderim, dur diyen yok
Kebap oldum yiyen yok.

(nakarat)
Ayrılık gömleğini
Benden başka giyen yok.

(nakarat)
Türkülerimizde dilimizin tadını bulduğumuz gibi, yaşanılan gerçeklerin acısıyla da karşılaşırız. İnsanlarımız beklentilerini, umduklarını, umutlarını türkülerle dile getirdiği gibi derdini, özlemini, acısını da onunla açığa vurur. Bazen kaderine, alın yazısına boyun eğmesini ifade eder, bazen de kaderine karşı çıkmasını...

Türkülerin en önemli özellikleri, bölgelerine göre belli bir ezgisinin ve ritmlerinin olmasıdır. Bu ana özelliklere bakarak türküler iki başlık altında incelenir: 1. Usullü türküler, 2. Usulsüz türküler.

Usullü türkülerin kırık hava adı ile tanındığını biliyoruz. Ege bölgesinde zeybek, Trakya ve Marmara bölgelerinde karşılama, Karadeniz kıyılarında horon terimleriyle bilinen usullü türkülere bazı şehirlerde farklı adlar verilir: Konya’da oturak, Eğin’de ala gözlü, Yozgat’ta sürmeli, Isparta’da ve Eğirdir’de datdiri, Kars ve Erzurum’da Sümmanî ağzı, Harput’ta şıkıltım vb.

Usulsüz türküler, belirli bir süreye veya ritme bağlı kalmaksızın nota değerleri ile usulü bulunmayanlardır. Bunların diğer adı olan uzun hava terimi daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Bölgelerdeki farklılıklara göre ayrıca bozlak, hoyrat veya horyat, kayabaşı, maya, türkmani, ağıt, divan, Çukurova adlarıyla da bilinmektedirler. Söz gelimi, divan kendine has ezgisi, ritmi ve ayak denilen sazlı bir bölümü içinde bulundurur. Divan ezgisiyle usta okuyucular gazel okur ama, halk daha çok on beş heceli halk şiirlerini sever. Bu divan türünü Atatürk’ün de çok sevdiğini, 1937 yılında Elâzığ’a geldiği zaman sesleriyle ün yapmış olan Hafız Osman ile Mehmet Akar’dan divanlar dinlediğini biliyoruz.

Bütün olumlu özellikleriyle türkülerimiz Türk ulusunun yurt tuttuğu her yerde aynı coşkuyla söylenmiştir ve söylenecektir de... Boşa söylenmemiş, "Türküz, türkü çağırırız" diye... 

Fıkralar

FIKRALAR

Türkiye’nin hemen her bölgesinde, dünyada da olduğu gibi, fıkra anlatmanın veya güzel anlatanı dinlemenin hemen tadına varılır, zevkle yaşanır o dakikalar... Çocukların da bildiği ve aktardığı Nasreddin Hocanın fıkralarından başlayarak, yöre insanının kendileri arasından çıkan taklitçi, komik veya nüktedan kişilerin maceraları o yörelerde birer fıkra olarak anlatılır. Günümüze kadar gelen bu fıkra kahramanları arasında özellikle Bektaşîler, Karadenizlilerden Temel veya Dursun, Yahudiler, bütün Türkiye’de bu yönleriyle tanınırken, bölgelerinde de Bekri Mustafa, Karatepeli, Oflu hoca, Erzurumlu Naim Hoca vb. yerine göre ders verecek biçimde fıkralarıyla, literatüre girmişlerdir ve günümüzde de bu ünleriyle yaşamaktadırlar.

Fıkralar, nerede, kim tarafından ve hangi şartlarda ortaya konduğu çoğu zaman kesinlikle belli olmayan sözlü kültür örneklerindendir. Aynı kültürün diğer türlerinde de (masal, efsane, bilmece, atasözü vs.) olduğu gibi oluştuğu yer ve yaratıcısı zamanla unutulmuştur ve anonim olma özelliğini kazanmıştır. Kulaktan kulağa aktarılan fıkraların, hemen her yörede ve hatta her anlatışta kahramanı kolaylıkla değişebilir. Fıkralar her kim tarafından ilk kez ortaya konmuş olursa olsun, zaman geçince ve bölge değişince bu yaratıcı tip unutulur, ancak fıkra içindeki asıl olay çarpıcı noktalarıyla hatırda tutulup, başka bir fıkra kahramanına mal edilerek anlatılır.

Bütün bu fıkralardaki ana mizah unsuru bir komik olayı vurgulamak değildir. Asıl dayanak var olan, ortada görünen bir gerçeği beklenmedik, alışılmadık bir sonla bitirme amacıyla anlatmak ve ancak ondan sonra güldürebilmek... Dar görüşlülüğe, yobazlığa, cahilliğe, basit kurnazlığa, karanlıklara karşı çıkan Nasreddin Hoca fıkralarının yanı sıra bilgisiz, hoşgörüsüz, tahammülsüz ve cahil softalara karşı çıkan Bektaşî fıkraları, saray ve konakların görgüsüz zenginlerinin tutum ve davranışlarıyla eğlenen İncili Çavuş fıkraları hep gerçekleri anlatmaya çalışırlar. Yörelerde adı bütün Türkiye’ye yayılmamış nüktedan insanlar da aynı amaçla insanların dikkatlerini çekmek isterler gerçeklere... Ancak böyle yapılırsa veya anlatılırsa, insanlar daha iyi ve çabuk gerçeklerin farkına varırlar diye niyetlenilmiştir ve böylece niyetler de gerçekleşmiş olur. Her bir fıkra, saatler boyu tartışılacak ders konusudur bu yönüyle...

Fıkraların bir başka özelliği de konuşma dilinin bütün kıvraklığını, canlılığını, güzelliğini ortaya çıkarmasıdır. Güzel Türkçeyi iyi bir fıkra anlatıcısının ağzından daha iyi duyarız. Konuşmanın doğallığını ve sınır çizilemez, tahdit konulamaz özgürlüğünü fıkralarda buluruz bütün öğeleriyle... Çocuklarımızın eğitimine bu yönüyle de yardımcı olur fıkralar. Bir yandan dil ve konuşma eğitimine yardım ederken, diğer yandan zekâsının ve anlayışının gelişmesine de yardım eder. Her duyduğu veya gördüğü olayın, bir de arka yüzünün bulunduğunu hatırlamasına yardımcı olur, destek verirler. Onların tatlı dilli, güler yüzlü, her yerde aranan, sevilen bir kişilik kazanması, fıkraları bilmesine, iyi anlatmasına ve yerinde kullanmasına bağlıdır. En ciddi konularda sertçe tartışırken bile, yerinde-zamanında anlatılan bir fıkra, arada oluşan buzları eritir, konuşmaları mutlu ve olumlu bir sonuca doğru götürmekte baş rolü oynar. 

Efsaneler

EFSANELER

Türkiye’nin hemen her bölgesinde halk arasında dilden dile aktarılan efsaneler, insanların gerçekten olduğuna, yaşandığına dair kuvvetle inandıkları olağanüstü kişi ve olayların, gerçek hayatta sanki çok yakın bir geçmişte olmuş bitmiş gibi anlatıldığı yarı masalımsı kısa hikâyelerdir. Türkiye’de her köşede rastlanılan dince ulu kişilerin mezarlarına ayrı bir özen gösterilir ve yatır adı verilen bu mezarların sahipleri hakkında olağan dışı motiflerle süslü olaylar aktarılır. Halk bunu yalanlamaz, doğru kabul eder, inanır ve gelecek kuşaklara da atasından-anasından duyduğu gibi aktarır. Dağ, tepe, dere, köy veya diğer yer adlarının kökeni veya taşların olağan dışı dizilip bambaşka bir görüntü oluşturması, bazı hayvanların fiziksel özelliklerinin ve biçimlerinin açıklanması, kutsal sayılan su kaynakları ve daha yüzlerce konu, efsanelerin oluşmasına katkı sağlamışlardır. Ayrıca tarihi kişilikler, aradan yüzlerce yıl geçmiş olmasına rağmen bu efsaneleriyle bugün bile halk arasında varlıklarını sürdürüyorlar. Söz gelimi, Hacı Bektaş Veli, Hacı Bayram, Akşemseddin, Hazreti Süleyman ve daha niceleri bu tür efsaneleriyle halkımızın günlük yaşayışında bile hemen yanıbaşındadırlar.

Efsanelerin köklerinin önemli bir bölümünü Anadolu kökenli mitolojik olaylarda görebiliriz. Çağlar öncesinde var olduğuna inanılan çok tanrılı ve tanrıçalı hayatın birçok olayı, mitlerle süslenmiş, işlenmiş ve mitoloji içinde yerini almıştır. Günümüze kadar gelebilen yazılı kaynaklardaki mitolojik olayların büyük bir bölümü ise, o yöre insanları arasında sanki kendi atalarının-ninelerinin başından geçmiş gibi, gerçekleşmişcesine günümüzde de anlatılabilmektedir. Söz gelimi, Kral Midas’ın uzun kulakları ile ilgili efsaneyi veya Çanakkale boğazında geçtiğini mitolojide okuduğumuz Hero ile Leandros’un hikâyelerini bugün Anadolu’da sadece oralarda değil, başka yerleşim merkezlerinde de birer efsane olarak duymamız mümkündür. Anadolu’nun birçok yerinde yeryüzüne çıkan pınar, kaynak veya göze ile ilgili olarak anlatılan; kutsal, ermiş, ulu bir kişinin elindeki sopasını, asasını yere vurarak insanları susuzluktan kurtarmasını açıklayan efsanelerin, mitolojideki kanatlı at Pegasos’un ayağını yere vurmasıyla oluşturduğu Hippokrene (At pınarı) ile bir bağlantısı, çağlar boyu kopmadan gelmiş olamaz mı?